Obecności edukacji globalnej w podręcznikach szkolnych – analiza

Grupa Robocza ds. Edukacji Globalnej, składająca się z ekspertów i ekspertek z organizacji pozarządowych, przeprowadziła w latach 2014-2015 badanie, którego celem była diagnoza sposobu realizacji wymagań podstawy programowej kształcenia ogólnego dotyczącego edukacji globalnej w podręcznikach szkolnych. Treści pozwalające nauczycielom i nauczycielkom na realizację edukacji globalnej znajdują się w programach przedmiotów: WOS, geografia, biologia, historia. Badanie objęło trzy wybrane podręczniki do geografii i wiedzy o społeczeństwie na trzecim i czwartym etapie edukacyjnym

Dlaczego analiza podręczników?

Celem wprowadzenia edukacji globalnej do szkół jest łączenie przekazywania wiedzy (np. o globalnych wyzwaniach i problemach) z kształtowaniem postaw i wartości. Edukacja globalna stanowi przede wszystkim narzędzie kształtowania postaw wrażliwości i solidarności społecznej oraz globalnej odpowiedzialności. Treści EG można wprowadzić stosunkowo łatwo, bez konieczności rezygnowania z innych treści czy też poświęcania dodatkowego czasu przez nauczycieli. Pozwala na to (czy wręcz wymaga) nowa podstawa programowa, lecz ze wstępnych obserwacji wynikało, że treści EG w nowych podręcznikach choć są obecne, to sposób ich prezentowania daleki jest od realizacji celów edukacji globalnej.

Edukacja globalna może stać się elementem codziennego nauczania, co w skuteczny sposób wpłynie na postawy młodych Polaków. Choć podstawa programowa wyznacza pewien kierunek, to jednak podręczniki stanowią o przebiegu nauczania w szkole. Wiedza o tym, w jaki sposób treści EG są (jeśli są) prezentowane w najpopularniejszych podręcznikach, pozwoli odpowiednio rekomendować i wprowadzać konkretne zmiany w podręcznikach lub projektować dodatkowe działania edukacyjne. Celem długofalowym badania jest zwrócenie uwagi na możliwość kształtowania odpowiedzialnych postaw poprzez edukację formalną oraz – w miarę możliwości – wpłynięcie na podręczniki, które obecnie są tworzone. 

Jaki był zakres badania?

Analiza objęła wybrane podręczniki do geografii i wiedzy o społeczeństwie na trzecim i czwartym etapie edukacyjnym – w szkołach gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych. Wyboru najbardziej rozpowszechnionych podręczników do geografii i wiedzy o społeczeństwie na trzecim i czwartym etapie edukacyjnym dokonano na podstawie analizy list obowiązujących podręczników umieszczonych na stronach internetowych szkół w wybranych miastach Polski. Miasta dobrano tak, aby zapewnić reprezentację miejscowości różnej wielkości i z różnych regionów kraju. 

Do analizy wytypowano następujące serie podręczników:

  • geografia, trzeci etap edukacyjny:
    – B. Dobosik, A. Hibszer, J. Soja, Puls ziemi, Nowa Era, Warszawa 2010.
    – J. Kop, M. Kucharska, A. Witek-Nowakowska, Świat bez tajemnic, Wydawnictwa Szkolne PWN, Warszawa 2010.
    – A. Lechowicz, M. Lechowicz, E. Sulejczak, Bliżej geografii, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2014.
  • geografia, czwarty etap edukacyjny:
    – R. Uliszak, K. Wiedermann, Oblicza geografii. Podręcznik dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy, Nowa Era, Warszawa 2014.
    – B. Lenartowicz, M. Wójcik, Czas na geografię. Podręcznik dla szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy, Wydawnictwa Szkolne PWN, Warszawa 2012.
  • wiedza o społeczeństwie, trzeci etap edukacyjny:
    – I. Janicka, A. Kucia, T. Maćkowski, Dziś i jutro, Nowa Era, Warszawa 2014.
    – E. Dobrzycka, K. Makara, Wiedza o społeczeństwie, Operon, Warszawa 2015.
  • wiedza o społeczeństwie, czwarty etap edukacyjny:
    – A. Janicki, W centrum uwagi. Podręcznik do WOS do szkół ponadgimnazjalnych. Zakres podstawowy, Nowa Era, Warszawa 2015.
    – Z. Smutek, J. Maleska, Wiedza o społeczeństwie. Odkrywamy na nowo. Zakres podstawowy, Operon, Warszawa 2015.

Do opracowania metodologii dla analizy podręczników wykorzystany został m.in. kwestionariusz do badania jakości w edukacji globalnej oraz rekomendacje z partnerskiego przeglądu, zebrane w raporcie Grupy Zagranica „Jak badać jakość w edukacji globalnej?” (więcej w odrębnym artykule). 

Podsumowanie wyników i rekomendacje

Wnioski z badania zostały zaprezentowane w raporcie "Edukacja globalna w podręcznikach do geografii i wiedzy o społeczeństwie. Raport z analizy wybranych podręczników szkolnych pod kątem założeń edukacji globalnej" (pdf)

Przeprowadzona analiza pokazała, że – zgodnie z wymaganiami podstawy programowej – we wszystkich badanych podręcznikach pojawiają się treści z zakresu edukacji globalnej. Niestety w analizowanych podręcznikach występują liczne treści stereotypizujące, często brakuje także opisów, które wyjaśniałyby przyczyny zjawisk i ich konsekwencje, budowałyby w uczniach postawy otwartości i akceptacji dla różnorodności otaczającego świata, wskazywałyby istnienie sieci globalnych współzależności i tłumaczyłyby, że działania jednostkowe, nawet na poziomie lokalnym, mogą się przyczyniać do zmian w odległych częściach świata.

W treściach dotyczących krajów i kontynentów odległych od Polski obraz rzeczywistości jest często uproszczony, główny akcent kładzie się zaś na problemy. Rzadko pojawiają się treści równoważące stereotypowy przekaz dotyczący mieszkańców krajów globalnego Południa. Autorzy i autorki raportu zalecają, aby przedstawiać osoby z tych regionów świata jako aktywnie działających na rzecz rozwoju swojego kraju i poprawy warunków życia. Sugerują także jak najczęstsze uwzględnianie perspektywy osób mieszkających w krajach Południa – pokazanie ich punktu widzenia, priorytetów i spojrzenia na rozwój jest niezwykle pouczającym i wartościowym elementem uczenia się. Jest to także jedno z założeń edukacji globalnej.

Zdaniem badaczy i badaczek z rozdziałów poświęconych krajom globalnego Południa młodzież powinna się dowiadywać, jakie są wyzwania całego współczesnego świata, nie zaś tylko krajów afrykańskich. Przykładowo więcje miejsca powinno być poświęcone Milenijnym Celom Rozwoju oraz Celom Zrównoważonego Rozwoju, sformułowanym w 2015 roku przez Organizację Narodów Zjednoczonych

Jedną z rekomendacji jest również zachęcanie do używania języka wrażliwego na różnorodność, za pośrednictwem którego łatwiej będzie kształtować w młodych osobach również postawy antydyskryminacyjne. Ważne wydaje nam się zwrócenie uwagi, że w szkołach uczą się zarówno uczniowie, jak i uczennice, kierowanie więc poleceń do obu płci oraz pisanie właśnie o uczennicach i uczniach czy nauczycielkach i nauczycielach uwidoczniłoby istnienie obu płci w przestrzeni szkolnej.

Wprowadzenie sugerowanych zmian do treści podręczników – nie tylko tych, które były obiektem omawianych badań – może sprawić, że w książkach pojawi się więcej treści związanych z edukacją globalną. Dzięki temu młodzież będzie miała większą szansę poznać wyzwania globalnego świata i zastanowić się nad tym, jakie działania można podjąć, aby móc wpływać na pozytywne zmiany.

Raport został zaprezentowany na seminarium, które odbyło się 6 kwietnia 2016 r. FOTOGALERIA

Więcej informacji udziela Elżbieta Kielak, Koordynatorka Grupy Roboczej ds. Edukacji Globalnej (elzbieta.kielak@zagranica.org.pl). 


Opisywane w niniejszym raporcie działania przeprowadzono w ramach dwóch projektów realizowanych w programie Obywatele dla Demokracji, finansowanym z Funduszy EOG: „Obywatelski monitoring polskiej współpracy rozwojowej” i „Obywatelski monitoring polskiej współpracy rozwojowej – kontynuacja”.